وقتی صحبت از روف گاردن می شود، بیشتر ما یک پشت بام صاف با فلاورباکس، فضای سبز، مبلمان و آلاچیق را تصور می کنیم؛ اما اگر سقف ساختمان شیبدار باشد چه؟ آیا باید از داشتن فضای سبز روی بام صرف نظر کرد؟
پاسخ کوتاه این است که اجرای فضای سبز روی بسیاری از سقف های شیبدار امکان پذیر است، اما نمی توان همان روش اجرای روف گاردن روی سقف مسطح را مستقیما روی سطح شیبدار پیاده کرد. شیب سقف، نوع سازه، نحوه مهار خاک، سرعت حرکت آب، احتمال فرسایش بستر و حتی انتخاب گیاهان بر طراحی تاثیر می گذارند. به همین دلیل، پیش از اجرا باید مشخص شود چه نوع سیستم سبزی برای سقف مورد نظر مناسب است.
آیا اجرای روف گاردن روی سقف شیبدار ممکن است؟
اگر هدف، ایجاد پوشش گیاهی روی سطح شیبدار بام باشد، می توان از سیستم های مخصوص بام سبز شیبدار استفاده کرد. در این حالت گیاهان در بستری مهارشده روی سقف قرار می گیرند و معمولا هدف اصلی، ایجاد پوشش سبز است.
اما اگر منظور از روف گاردن، فضایی برای نشستن، قدم زدن، قرار دادن میز و صندلی، آلاچیق و استفاده روزمره باشد، شرایط متفاوت خواهد بود. روی یک سطح شیبدار نمی توان مبلمان و مسیر رفت و آمد را مانند یک پشت بام صاف مستقیما قرار داد. در چنین پروژه ای ممکن است به ایجاد سطوح تراز، تراس بندی یا طراحی سازه ای مستقل و مهندسی شده نیاز باشد.
بنابراین باید بین این دو مفهوم تفاوت قائل شویم:
بام سبز شیبدار: تمرکز اصلی بر پوشش گیاهی سطح سقف است.
روف گاردن قابل استفاده: علاوه بر فضای سبز، امکان حضور و استفاده افراد نیز فراهم می شود و در سقف شیبدار به طراحی سازه ای پیچیده تری نیاز دارد.
چرا اجرای فضای سبز روی سقف شیبدار دشوارتر است؟
در سقف مسطح، وزن بستر کشت عمدتا به سمت پایین وارد می شود و در صورت اجرای صحیح لایه ها، بستر در جای خود باقی می ماند؛ اما در سقف شیبدار، بخشی از نیرو در امتداد شیب عمل می کند.
در نتیجه ممکن است خاک یا بستر کشت به مرور به سمت پایین حرکت کند. آب باران نیز با سرعت بیشتری از سطح عبور می کند و می تواند ذرات بستر را جابه جا کند. هرچه شیب بیشتر باشد، کنترل این مسائل اهمیت بیشتری پیدا می کند. به همین دلیل در طراحی بام سبز شیبدار باید علاوه بر وزن، موضوعاتی مانند لغزش بستر، فرسایش، زهکشی، تثبیت گیاه و مهار اجزای سیستم نیز بررسی شوند.
مهم ترین چالش؛ جلوگیری از حرکت خاک روی شیب
یکی از مهم ترین تفاوت های سقف مسطح و شیبدار، رفتار بستر کشت است. فرض کنید مقداری خاک روی یک صفحه افقی قرار داده اید. خاک تقریبا در همان محل باقی می ماند. حال همان صفحه را شیب دهید؛ هرچه زاویه بیشتر شود، احتمال حرکت مواد به سمت پایین نیز افزایش پیدا می کند.
در بام سبز نیز همین مسئله وجود دارد. بارندگی شدید، آبیاری، تغییرات رطوبت، وزن گیاه و شرایط محیطی می توانند در طول زمان باعث جابه جایی بستر شوند. بنابراین معمولا نمی توان صرفا چند سانتی متر خاک را روی سقف شیبدار ریخت و گیاه کاشت. سیستم اجرایی باید برای شیب مورد نظر طراحی شده و دارای اجزایی برای تثبیت و مهار بستر باشد.
بسته به نوع پروژه، ممکن است از شبکه ها، سلول ها، پروفیل ها یا سیستم های نگهدارنده مخصوص استفاده شود تا بستر به بخش های کوچک تر تقسیم شده و احتمال حرکت آن کاهش پیدا کند.
وضعیت سازه قبل از هر چیز باید بررسی شود
اجرای روف گاردن یا بام سبز، بار جدیدی به ساختمان اضافه می کند و سقف شیبدار نیز از این قاعده مستثنا نیست. وزن بستر کشت، گیاهان، آب ذخیره شده در بستر، لایه های زهکشی و تجهیزات اجرایی همگی باید در محاسبات در نظر گرفته شوند. نکته مهم این است که محاسبات نباید فقط براساس خاک خشک انجام شوند. پس از بارندگی یا آبیاری، بستر کشت آب جذب می کند و سنگین تر می شود.
اگر قرار باشد بخشی از سقف برای ایجاد فضای قابل استفاده تراز شود، موضوع جدی تر خواهد شد؛ زیرا وزن زیرسازی، کف سازی، مبلمان، افراد، آلاچیق و سایر تجهیزات نیز به مجموعه بارها اضافه می شود.
عایق کاری سقف شیبدار اهمیت دوچندان دارد
یکی از بخش های حساس اجرای فضای سبز روی بام، عایق رطوبتی است. پس از اجرای بستر کشت و گیاهان، دسترسی مستقیم به سطح اصلی سقف دشوارتر می شود. بنابراین نقص در عایق کاری می تواند هزینه تعمیرات آینده را افزایش دهد.
در سقف شیبدار باید جزئیاتی مانند محل اتصال لایه ها، آبروها، لبه ها، نقاط تغییر شیب، تجهیزات عبوری و اتصالات با دقت بررسی شوند. پیش از اجرای فضای سبز بهتر است وضعیت عایق موجود ارزیابی شود و در صورت نیاز، سیستم مناسب پروژه اجرا یا اصلاح شود.
نقش لایه محافظ ریشه چیست؟
ریشه برخی گیاهان در جست وجوی آب و مواد غذایی می تواند در نقاط آسیب پذیر نفوذ کند. به همین دلیل در سیستم های بام سبز، محافظت از لایه های زیرین در برابر نفوذ ریشه اهمیت دارد. بسته به نوع سیستم عایق و طراحی بام سبز، ممکن است از عایق مقاوم در برابر نفوذ ریشه یا لایه محافظ مخصوص استفاده شود.
انتخاب این سیستم باید با نوع عایق، پوشش گیاهی و جزئیات اجرایی پروژه هماهنگ باشد. استفاده از یک لایه نامناسب یا اجرای ناقص آن می تواند در آینده دسترسی برای تعمیر را دشوار کند.
زهکشی در سقف شیبدار چگونه انجام می شود؟
شاید تصور کنید چون سقف شیب دارد، دیگر نیازی به سیستم زهکشی مناسب نیست؛ در حالی که این برداشت، درست نیست. وجود شیب به حرکت آب کمک می کند؛ اما آب باید از میان بستر و لایه های مختلف عبور کند و به شکل کنترل شده به آبروها و خروجی های تعیین شده برسد.
اگر مسیر آب به درستی طراحی نشود، ممکن است در قسمت های پایین شیب حجم بیشتری از آب جمع شود. این وضعیت می تواند باعث اشباع بیش از حد بستر، افزایش وزن، شسته شدن خاک یا ایجاد فشار اضافی در برخی نقاط شود. بنابراین طراحی باید مشخص کند آب از کجا وارد سیستم می شود، چگونه در لایه ها حرکت می کند و در نهایت از چه مسیری خارج خواهد شد.
خطر فرسایش خاک را جدی بگیرید
بارندگی روی سطح شیبدار با سطح افقی رفتار یکسانی ندارد. حرکت آب روی شیب می تواند ذرات ریز بستر را با خود حمل کند. اگر این فرایند کنترل نشود، ممکن است به مرور قسمت های بالاتر کم خاک و قسمت های پایین تر انباشته از بستر شوند. برای کاهش این مشکل، چند عامل اهمیت دارند: انتخاب بستر مناسب، استفاده از سیستم تثبیت کننده، ایجاد پوشش گیاهی مناسب و مدیریت جریان آب.
چه گیاهانی برای سقف شیبدار مناسب هستند؟
انتخاب گیاه در این پروژه ها فقط به زیبایی مربوط نمی شود. گیاه باید با شرایط خاص بام سازگار باشد. سقف معمولا نسبت به سطح زمین بیشتر در معرض آفتاب، باد و تغییرات دمایی قرار دارد. روی سقف شیبدار نیز ممکن است آب سریع تر از بعضی قسمت ها عبور کند.
به همین دلیل معمولا گیاهانی مناسب تر هستند که:
- با عمق بستر در نظر گرفته شده سازگار باشند.
- نیاز آبی بسیار بالایی نداشته باشند.
- در برابر شرایط محیطی محل پروژه مقاومت مناسبی داشته باشند.
- سیستم ریشه آنها با ساختار بام سبز سازگار باشد.
- نگهداری آنها روی سطح شیبدار امکان پذیر باشد.
پوشش های گیاهی کوتاه و متراکم در بسیاری از بام های سبز شیبدار کاربرد مناسبی دارند؛ اما انتخاب نهایی باید براساس اقلیم، جهت سقف، میزان تابش و سیستم اجرایی انجام شود.
آبیاری بام سبز شیبدار چگونه انجام می شود؟
در یک سطح شیبدار، آب تمایل دارد به سمت پایین حرکت کند. بنابراین اگر سیستم آبیاری بدون توجه به شیب طراحی شود، ممکن است بخش پایین سقف آب بیشتری دریافت کند و قسمت های بالاتر زودتر خشک شوند.
آبیاری قطره ای یکی از روش هایی است که بسته به طراحی پروژه می تواند برای توزیع کنترل شده آب مورد استفاده قرار گیرد؛ اما فاصله خطوط، تعداد قطره چکان ها، میزان آبدهی و تقسیم بندی سیستم باید متناسب با اختلاف ارتفاع، نوع گیاه و ویژگی های بستر تعیین شود.
قبل از اجرای روف گاردن روی سقف شیبدار چه چیزهایی باید بررسی شوند؟
پیش از تصمیم نهایی، ابتدا باید شیب دقیق و وضعیت هندسی سقف مشخص شود. سپس شرایط سازه و امکان تحمل بارهای جدید بررسی شود. پس از آن نوبت به ارزیابی عایق رطوبتی، سیستم محافظ ریشه، زهکشی و روش مهار بستر می رسد.
نوع و عمق بستر کشت، وزن آن در حالت مرطوب، نوع گیاهان، روش آبیاری و نحوه دسترسی برای نگهداری نیز باید پیش از اجرا مشخص شوند. اگر هدف ایجاد فضای قابل استفاده برای افراد است، بررسی های بیشتری برای ایجاد سطح تراز، مسیر دسترسی، نرده و ایمنی، کف سازی و سازه های جانبی لازم خواهد بود.
سخن آخر
روف گاردن روی سقف شیبدار امکان پذیر است، اما شکل اجرای آن به شرایط سقف بستگی دارد. در بسیاری از پروژه ها می توان سطح شیبدار را با استفاده از سیستم های مخصوص به بام سبز تبدیل کرد؛ اما اگر هدف ایجاد فضایی برای نشستن و رفت و آمد باشد، ممکن است به طراحی سطوح تراز و بررسی های سازه ای بیشتری نیاز باشد.
اجرای اصولی باعث می شود سقف شیبدار به جای تبدیل شدن به فضایی پرریسک و دشوار برای نگهداری، به بخشی سبز و هماهنگ با معماری ساختمان تبدیل شود. اگر برای ساختمان خود سقف شیبدار دارید و می خواهید بدانید چه نوع طراحی و سیستم اجرایی برای آن مناسب است، اجرای روف گاردن خود را به ایران روف گاردن بسپارید.
بدون دیدگاه